دانشگاه تربیت مدرس اندیشه فلسفی 1973-2873 5 4 2025 09 23 Non-Conceptualism and Transcendental Exposition of the Space مفهوم‌ناگرایی و شرح استعلایی مفهوم مکان 433 448 28428 10.58209/jpt.5.4.433 FA علی نجارنژاد گروه فلسفه، دانشکده ابیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، تهران، ایران مصطفی زالی گروه فلسفه، دانشکده ابیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، تهران، ایران Journal Article 2025 08 29 The conceptualism/non-conceptualism debate is very significant in Kantian scholarship. Conceptualists argue that apperception is involved in the appearance of all sensory intuitions. In contrast, non-conceptualism claims that at least some sensory intuitions in the subject's consciousness are independent of apperception. The focus of this debate has been the role of intuition in the Transcendental Deduction. However, Kant requires an argument in the Transcendental Aesthetic to show that space is a form of intuition, and this argument, too, must be considered in this debate. Therefore, this article shifts the focus of the dispute to demonstrate that in the Transcendental Exposition of space, space as a form of intuition is a condition for synthetic a priori propositions. Then, by considering the role of spatial intuition in synthetic a priori propositions, it will be proven that the distinction non-conceptualists draw between intuitive and conceptual space is incompatible with Kant's argument in the Transcendental Exposition. از مناقشات مهم در کانت‌پژوهی معاصر، تفسیر مفهوم‌گرایانه/مفهوم‌ناگرایانه از فلسفه کانت است. مفهوم‌گرایان معتقدند که خودادراکی در پدیدارشدن تمامی شهودات حسی نقش دارد، در حالی که بنا بر مفهوم‌ناگرایی، حداقل بعضی شهودات حسی مستقل از هرگونه تاثیرگذاری خودادراکی در آگاهی سوژه حاضر می‌شوند. تمرکز این نزاع عمدتاً بر نقش صورت‌های شهود در استنتاج استعلایی است. این در حالی است که کانت در بخش حسیات استعلایی نیاز به استدلالی دارد که در آن نشان دهد مکان صورت شهود است و این استدلال نیز باید در این منازعه مورد توجه باشد. از این رو در این مقاله، با تغییر تاکید محل منازعه، نشان داده می‌شود که در شرح استعلایی مکان، مکان به عنوان صورت شهود، شرط قضایای تالیفی پیشینی هندسی است. سپس با نظر به نقش شهود مکان در قضایای تالیفی پیشینی، ثابت می‌شود تمایزی که مفهوم‌ناگرایان میان مکان شهودی و مفهومی برقرار می‌کنند، با استدلال کانت در شرح استعلایی، ناسازگار است.

https://jpt.modares.ac.ir/article_28428_fdf7a157d555f8ac35f2a820488c342c.pdf

دانشگاه تربیت مدرس اندیشه فلسفی 1973-2873 5 4 2025 09 23 The Relationship between Moral Overridingness and Ethical Egoism in Nietzsche’s Moral Philosophy رابطه برتری اخلاقی و خودگروی اخلاقی در رویکرد فلسفه اخلاق نیچه 449 462 24167 10.58209/jpt.5.4.449 FA فاطمه آقاگلی گروه فلسفه، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران سیداحمد فاضلی گروه فلسفه، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران Journal Article 2025 09 16 Despite the implicit contradiction between “moral overridingness” and “egoism” in moral philosophy, these two concepts are fundamentally connected in Nietzsche’s ethics. Relying on the notions of the “will to power” and the “Übermensch,” Nietzsche emphasizes morality as grounded in individuality and liberation from traditional constraints. In this context, egoism is closely linked to the will to power, which serves as a means for attaining the Übermensch—an individual capable of creating new values and achieving moral overridingness. Such moral overridingness empowers one to transcend prevailing social values. Given the reciprocal relationship between the will to power and the Übermensch, Nietzsche’s thought presents the possibility of analyzing the connection between egoism and moral overridingness not as oppositional, but as two constructive forces that advance individual freedom and emancipation from social constraints within moral philosophy. علی‌رغم تناقض ضمنی موجود، میان «برتری اخلاقی» و «خودگروی» در فلسفه اخلاق، این مفاهیم در فلسفه اخلاق نیچه با یکدیگر پیوند دارند. نیچه با تکیه بر مفاهیم «اراده به قدرت» و «انسان برتر»، بر ارتباط اخلاق، به عنوان امری وابسته به فردیت و آزادسازی از قیود سنتی تاکید می‌کند. مفهوم خودگروی با مفهوم اراده به قدرت، ارتباط وثیقی دارد که این اراده به عنوان ابزاری جهت دستیابی به انسان برتر مطرح می‌شود. انسان برتری که می‌تواند ارزش‌های خود را خلق کند و به برتری اخلاقی دست یابد که این برتری اخلاقی، قدرتی برای عبور از ارزش‌های غالب اجتماعی است. با توجه به رابطه متقابل میان اراده به قدرت و انسان برتر، این ظرفیت در اندیشه نیچه وجود دارد که می‌توان با تبیین ارتباط میان خودگروی و برتری اخلاقی نه به عنوان مفاهیمی متقابل، بلکه به عنوان دو نیروی سازنده در راستای آزادی فردی و رهایی از قیود اجتماعی در فلسفه اخلاق عمل نمایند.

https://jpt.modares.ac.ir/article_24167_2661df8764c1c5f784dd9a03ccf419ea.pdf

دانشگاه تربیت مدرس اندیشه فلسفی 1973-2873 5 4 2025 09 23 Validation of Naser Khusraw's Argument Rejecting the Celestial Spheres as Creator اعتبارسنجی برهان ناصرخسرو در رد صانع‌بودن افلاک 663 688 24170 10.58209/jpt.5.4.663 FA کتایون مهرآبادی گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات فارسی و زبان‌های خارجی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران محمدحسن حسن زادۀ نیری گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات فارسی و زبان‌های خارجی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران محمدحسن حسن‌زاده نیری گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات فارسی و زبان‌های خارجی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران Journal Article 2025 09 16 In the Sixth Discourse of the Zad al-Musafirin, Nasir Khusraw presents his most extensive argument refuting the claim of the materialists that the celestial spheres are the creators of the universe. This argument’s foundation comprises concepts related to the motion of elemental natures and generated beings, as well as the subjugated or dominant nature of celestial spheres and their rotational motion. The findings ultimately reveal that, while Nasir Khusraw’s argument is methodologically sound and formally valid, its premises contain unsubstantiated assumptions and exhibit false analogies. Additionally, the argument includes auxiliary lemmas, some of which hold scholarly value, while others are redundant and could be excised from its core framework. ناصرخسرو در قول ششم از زادالمسافرین طولانی‌ترین برهان خود را برای رد ادعای دهریان می‌آورد که می‌گویند فلک صانع عالم است. بنیاد این برهان متشکل مطالب مرتبط با مقوله حرکت طبایع و موالید و نیز مقهور یا قاهربودن افلاک و حرکت دورانی‌شان است. در این نوشتار، نخست این برهان طولانی و مبسوط، با خوانش جزءپردازانه بند به بند و واکاوی منطقی اعتبارسنجی شده، صدق استنتاج‌های منطقی آن، با کاربست منطق ریاضی؛ و محتوای مقدمات و گزاره‌ها، با معیار منطق سینوی، تجزیه و تحلیل می‌شود. برهان ناصرخسرو روشمند و از منظر صورت، دارای ساختار منطقی معتبر است؛ در عین حال، مقدمات آن دربردارنده برخی مفروضات ادعایی‌ست و از دیدگاه معنا، مغالطه‌ها و قیاس‌‌های مع‌الفارقی در بطن برهان به چشم می‌خورد. همچنین برهان دارای لم‌ها و مطالبی حاشیه‌ای‌ست که برخی‌شان مواردی ارزشمند و قابل توجه و بعضی مازاد بوده و حذفشان از بدنه اصلی برهان امکان‌پذیر است.

https://jpt.modares.ac.ir/article_24170_133232fc800034e36792956ebea38deb.pdf

دانشگاه تربیت مدرس اندیشه فلسفی 1973-2873 5 4 2025 09 23 From the Will to Truth to Liberation from it; André van der Braak’s Comparative Reading of Nietzsche and Nāgārjuna از میل به حقیقت تا رهایی از آن؛ خوانش تطبیقی ون‌دربراک از نیچه و ناگارجونا 689 702 24168 10.58209/jpt.5.4.689 FA علی مهدوی سولا گروه فلسفه، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران Journal Article 2025 09 16 Does the will to truth, as shaped by metaphysical thinking, necessarily originate from a justified, liberating, and life-affirming source? Focusing on Chapter Four of Nietzsche and Zen: Self-Overcoming Without a Self by André van der Braak, this article examines how both Nietzsche and Nāgārjuna respond negatively to this question. It first analyzes Nietzsche’s critique of the Western tradition’s "will to truth," followed by an exploration of Nāgārjuna’s analogous confrontation with Buddhist orthodoxy. The third section investigates the convergence of their approaches in deconstructing and transcending this will. Finally, van der Braak’s interpretation is subjected to critical assessment. The article argues that in both traditions, the desire for truth demands thorough critique, and overcoming it opens a path toward a lived philosophy beyond the dichotomy of truth and untruth—although van der Braak’s reading still requires greater clarity in conceptual and methodological distinctions. آیا میل به حقیقت در بستر متافیزیک‌اندیشی، لزوماً خاستگاهی موجه، رهایی‌بخش و همسو با زندگی دارد؟ این مقاله با تمرکز بر فصل چهارم کتاب نیچه و ذن (خودفرازی بدون خود) نوشته آندره ون‌دربراک و تحلیل آن نشان می‌دهد که نیچه و ناگارجونا چگونه به این پرسش پاسخ منفی می‌دهند. ابتدا نقد نیچه به «میل به حقیقت» در سنت غربی بررسی می‌شود؛ سپس مواجهه مشابه ناگارجونا با سنت بودیسم تحلیل می‌گردد. در گام سوم، همگرایی این دو دیدگاه در واسازی و فراروی از این میل واکاوی می‌شود. در پایان، خوانش ون‌دربراک مورد ارزیابی انتقادی قرار می‌گیرد. مقاله نشان می‌دهد که در هر دو سنت میل به حقیقت نیازمند نقادی است و چیرگی بر آن دریچه‌ای به سوی فلسفه‌ای زیسته، در ورای دوگانگی حقیقت و ناحقیقت، می‌گشاید. همچنین نشان داده می‌شود که خوانش ون‌دربراک در تفکیک مفهومی و روش‌شناختی به شفافیت بیشتری نیاز دارد.

https://jpt.modares.ac.ir/article_24168_ff67b4f15981e27c157d955922c4e509.pdf

دانشگاه تربیت مدرس اندیشه فلسفی 1973-2873 5 4 2025 09 23 Consistency of the Individuation Criterion in the Thoughts of Avicenna, Suhrawardi, and Mulla Sadra سازگاری ملاک تشخص در اندیشه ابن‌سینا، سهروردی و ملاصدرا 703 714 24169 10.58209/jpt.5.4.703 FA محمدطاهر کریمی گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران Journal Article 2025 09 16 One of the most complex issues in metaphysics is the problem of individuation and its criterion. Muslim philosophers have given this issue serious attention from the very beginning. Among the schools of Islamic philosophy, the Peripatetic philosophers—particularly Avicenna—have explicitly addressed the criterion of individuation, and other Peripatetics have also reflected on this subject. An important point regarding the criterion of individuation is the lack of distinction and the conflation between the mental and the external (objective) realms among the Peripatetic philosophers. Suhrawardi, being aware of this issue, sought to provide a well-founded answer to the question of the criterion of individuation. Following Suhrawardi, other philosophers, including Mulla Sadra, employed this distinction and offered different responses to the issue—responses that undoubtedly stem from it. After examining the criterion of individuation in the thought of the philosophers as mentioned earlier, the author ultimately concludes that it is compatible across the philosophies of Avicenna, Suhrawardi, and Mulla Sadra. یکی از غامض‌ترین مسایل متافیزیکی مساله تشخص و ملاک آن است. فلاسفه مسلمان از ابتدا به بحث از این مساله اهتمام جدی داشته‌اند. در میان مکاتب فلسفه اسلامی، فلاسفه مشائی خاصه ابن‌سینا تصریحاً به بحث از ملاک تشخص توجه داشته و دیگر فلاسفه مشائی نیز در این موضوع اندیشیده‌اند. نکته حایز اهمیت درباره ملاک تشخص عدم تفکیک و خلط میان ذهن و عین در میان فلاسفه مشائی است که شیخ اشراق با عنایت به این مساله در صدد پاسخی متقن به پرسش از ملاک تشخص موجودات بوده است. بعد از مرحوم شیخ اشراق فیلسوفان دیگر من جمله ملاصدرا از این تفکیک استفاده کرده و پاسخ‌های دیگری به این مساله داده‌اند که بدون شک به واسطه این تفکیک بوده است. بعد از بررسی ملاک تشخص در اندیشه فلاسفه مذکور، در نهایت نگارنده به یک سازگاری در باب ملاک تشخص در اندیشه ابن‌سینا، سهروردی و ملاصدرا دست یافته است.

https://jpt.modares.ac.ir/article_24169_e59dbe69c119b5d59e91b9b630dadc05.pdf

دانشگاه تربیت مدرس اندیشه فلسفی 1973-2873 5 4 2025 09 23 Phronesis and the Autonomy of the Will; a Comparative Study of the Moral Foundations of Aristotle and Kant Philosophies فرونسیس و خودآیینی اراده؛ مقایسه بنیان‌های اخلاقی فلسفه ارسطو و کانت 715 730 28436 FA محسن ساربان‌نژاد گروه مطالعات عالی هنر، دانشکده هنرهای تجسمی، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران Journal Article The concept of phronesis in Aristotle’s Nicomachean Ethics, as practical reason, functions as the connecting link between moral and intellectual virtues and represents wisdom oriented toward judgment in particular situations of human life. In contrast, Kant in the Critique of Practical Reason, through the principle of autonomy of the will, conceives reason as the source of moral law and the foundation of the subject’s self-sufficiency. This article, using a comparative approach, analyzes the conceptual relation between Aristotelian phronesis and Kantian autonomy, and, in light of Gadamer’s hermeneutical philosophy as a complementary theory, examines the possibility of a historical and situational interpretation of practical reason. It concludes that, across these three frameworks, practical reason evolves from lived wisdom to transcendental law and finally to historical understanding, establishing a dynamic link among Aristotle, Kant, and Gadamer. مفهوم «فرونسیس» در اخلاق نیکوماخوسی ارسطو، به مثابه عقل عملی، نقش پیونددهنده میان فضایل اخلاقی و عقلانی را ایفا می‌کند و خردی است ناظر بر داوری در موقعیت‌های جزیی و زیست انسانی. در مقابل، کانت در نقد عقل عملی با اصل خودآیینی اراده، عقل را سرچشمه قانون اخلاقی و بنیان خودبسندگی سوژه می‌داند. این مقاله با رویکردی تطبیقی، رابطه مفهومی میان فرونسیس ارسطویی و خودآیینی کانتی را تحلیل می‌کند و در پرتو خوانش هرمنوتیکی گادامر، به عنوان نظریه‌ای مکمل، امکان تفسیر تاریخی و موقعیتی عقل عملی را می‌سنجد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهند که عقل عملی در این سه افق، از خرد زیسته به قانون پیشینی و در نهایت به فهم تاریخی کنش اخلاقی گذر می‌کند و بدین‌سان پیوندی پویا میان ارسطو، کانت و گادامر پدید می‌آورد.

https://jpt.modares.ac.ir/article_28436_dd473ece077230d91b9340e3b4e57c11.pdf

دانشگاه تربیت مدرس اندیشه فلسفی 1973-2873 5 4 2025 09 23 The Ontology of Causality in Kant's Pre-Critical Philosophy هستی‌شناسی علیت در فلسفه پیشانقدی کانت 731 748 28438 FA میلاد روشنی پایان گروه فلسفه، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران اصغر واعظی گروه فلسفه، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران Journal Article The issue of causality is one of the most key and complex issues in Kant's philosophy, and has been the subject of much debate. However, most of this debate, like most other debates in Kantian philosophy, has focused on Kant's critical period. Part of the theoretical difficulties and complexities of the question of causality in Kant's critical philosophy, which have led to serious disagreements, is because Kant had discussed many of the basic issues of this topic in his pre-critical writings, and therefore, in the critical period, he only addressed the theoretical implications of this topic. Therefore, the present article seeks to simplify some of these theoretical difficulties and complexities by examining the issue of causality in Kant's pre-critical texts and by analyzing the philosophical atmosphere surrounding the young Kant, which was particularly marked by the dominance of Leibnizian-Wolffian rationalists and Naturalists. مساله علیت یکی از کلیدی‌ترین و پیچیده‌ترین مسایل فلسفه کانت است که مانند غالب بحث‌های فلسفه کانتی، معطوف به دوران نقدی کانت است. بخشی از دشواری‌ها و پیچیدگی‌های نظری مساله علیت در فلسفه نقدی کانت که به عدم توافق‌های جدی منجر شده، به این دلیل است که کانت بسیاری از مسایل پایه‌ای این مبحث را در نوشته‌های دوران پیشانقدی بحث کرده و در دوران نقدی، صرفاً به پی‌آیندهای نظری این مبحث پرداخته است. مقاله حاضر در صدد است تا با واکاوی مساله علیت در متون پیشانقدی کانت و نیز با تحلیل فضای فلسفی پیرامون کانت جوان که به‌ویژه با سیطره عقل‌گرایان لایبنیتسی-ولفی و طبیعت‌گرایان نشانه‌گذاری شده است، بخشی از این دشواری‌ها و پیچیدگی‌های نظری را ساده کند و در نهایت، نشان دهد که کانت در دوران پیشانقدی خود نظریه‌ای جامع در خصوص هستی‌شناسی علیت تدوین کرده که فانوس راه فلسفه نقدی اوست.

https://jpt.modares.ac.ir/article_28438_4f3e1a55bdd71769da5e20b374f20f43.pdf

دانشگاه تربیت مدرس اندیشه فلسفی 1973-2873 5 4 2025 09 23 The Boundary Between Philosophical Rationality and Religious Belief in the Earliest Phase of Islamic Philosophy مرزبندی عقلانیت فلسفی و باور دینی در نخستین دوره فلسفه‌ورزی اسلامی 749 765 28437 FA هانیه کوهی حاجی‌آبادی گروه معارف اسلامی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه هرمزگان، بندرعباس، ایران محمد بنیانی گروه الهیات، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران Journal Article This study re-examines the relationship between philosophical rationality and religious belief in the early formative stages of Islamic philosophy, focusing on the views of al-Kindī and al-Fārābī. The analysis shows that the boundary between philosophical reason and religion was neither fixed nor conceptually coherent at this initial stage; rather, it gradually emerged through engagement with the Greek intellectual heritage. Al-Kindī, adopting a flexible and cautious approach, sought to preserve the possibility of harmony between reason and revelation—an approach that opened an initial path toward their synthesis, though it largely amounted to a provisional management of theoretical tensions and conceptual discontinuities. In contrast, al-Fārābī may be regarded as the theoretical architect of this interaction; through his systematic organization of the sciences, articulation of epistemic hierarchies, and symbolic interpretation of religious teachings, he helped to consolidate the role of religion within practical philosophy. The findings indicate that the interaction between reason and religion in early Islamic philosophy was a developing and transitional process. در این پژوهش، نسبت عقلانیت فلسفی و باور دینی در نخستین مراحل شکل‌گیری فلسفه‌ورزی اسلامی با تمرکز بر آرای کندی و فارابی بازکاوی می‌شود. تحلیل حاضر نشان می‌دهد که مرزبندی میان عقل فلسفی و دین در آغاز نه تثبیت‌شده بود و نه از انسجام مفهومی برخوردار بود، بلکه در بستر رویارویی با میراث یونانی به‌تدریج تکوین یافت. کندی در این مواجهه، با اتخاذ رویکردی انعطاف‌پذیر و محتاطانه، کوشید امکان همسازی عقل و وحی را حفظ کند؛ رویکردی که به گشودن مسیر اولیه‌ای برای جمع میان این دو انجامید، هرچند بیشتر به مدیریت موقتی تنش‌ها و پراکندگی‌های محتوایی محدود ماند. در مقابل، فارابی را می‌توان نظم‌دهنده و معمار نظری این تعامل دانست؛ او با سامان‌دهی ساختار علوم و بازنمایی نمادین آموزه‌های دینی، نقش دین را در فلسفه عملی تثبیت کرد. برآیند پژوهش نشان می‌دهد تعامل عقل و دین در آغاز فلسفه اسلامی فرآیندی گذرا و در حال شکل‌گیری بود.

https://jpt.modares.ac.ir/article_28437_7a5400eeb415675960d6822b6bdffb7a.pdf

دانشگاه تربیت مدرس اندیشه فلسفی 1973-2873 5 4 2026 04 22 The ontology of causality in Kant's pre-critical philosophy هستی‌شناسی علیّت در فلسفه‌ی پیشانقدی کانت 1001 1015 28509 FA میلاد روشنی پایان اصغر واعظی Journal Article 2026 04 22 The issue of causality is one of the most key and complex issues in Kant's philosophy, and has been the subject of much debate. However, most of this debate, like most other debates in Kantian philosophy, has focused on Kant's critical period. Part of the theoretical difficulties and complexities of the question of causality in Kant's critical philosophy, which have led to serious disagreements, is because Kant had discussed many of the basic issues of this topic in his pre-critical writings and therefore, in the critical period, he only addressed the theoretical implications of this topic. Therefore, the present article seeks to simplify some of these theoretical difficulties and complexities by examining the issue of causality in Kant's pre-critical texts and by analyzing the philosophical atmosphere surrounding the young Kant, which was particularly marked by the dominance of Leibnizian-Wolffian rationalists and Naturalists. مسئله‌ی علیّت یکی از کلیدی‌ترین و پیچیده‌ترین مسائل فلسفه‌ی کانت است که محل بحث‌‌های بسیاری بوده است. با این حال، عمده‌ی این بحث‌ها، مانند غالب بحث‌های دیگر در فلسفه‌ی کانتی، معطوف به دوران نقدی کانت بوده است. بخشی از دشواری‌ها و پیچیدگی‌های نظری مسئله‌ی علیّت در فلسفه‌ی نقدی کانت که به عدم توافق‌های جدّی منجر شده است، به این دلیل است که کانت بسیاری از مسائل پایه‌ای این مبحث را در نوشته‌های دوران پیشانقدی خود بحث کرده بود و از این رو در دوران نقدی صرفاً به پی‌آیندهای نظری این مبحث پرداخته است. از این رو، مقاله‌ی حاضر درصدد است تا با واکاوی مسئله‌ی علیّت در متون پیشانقدی کانت و نیز با تحلیل فضای فلسفی پیرامون کانتِ جوان که به ویژه با سیطره‌ی عقل‌گرایان لایبنیتسی-ولفی و طبیعت‌گرایان نشانه‌گذاری شده است، بخشی از این دشواری‌ها و پیچیدگی‌های نظری را ساده کند

دانشگاه تربیت مدرس اندیشه فلسفی 1973-2873 5 4 2026 04 22 Phronesis and the Autonomy of the Will: A Comparative Study of the Moral Foundations in the Philosophy of Aristotle and Kant فرونسیس و خودآیینی اراده: مقایسۀ بنیان‌های اخلاقی در فلسفۀ ارسطو و کانت 1001 1023 28510 FA محسن ساربان نژاد Journal Article 2026 04 22 The concept of phronesis in Aristotle’s Nicomachean Ethics, as practical reason, functions as the connecting link between moral and intellectual virtues and represents wisdom oriented toward judgment in particular situations of human life. In contrast, Kant in the Critique of Practical Reason, through the principle of autonomy of the will, conceives reason as the source of moral law and the foundation of the subject’s self-sufficiency. This article, using a comparative approach, analyzes the conceptual relation between Aristotelian phronesis and Kantian autonomy, and, in light of Gadamer’s hermeneutical philosophy as a complementary theory, examines the possibility of a historical and situational interpretation of practical reason. The research method is qualitative and descriptive–analytical, based on direct study of the primary texts. It concludes that practical reason, across these three frameworks, evolves from lived wisdom to transcendental law and finally to historical understanding, establishing a dynamic link among Aristotle, Kant, and Gadamer. مفهوم «فرونسیس» در اخلاق نیکوماخوسی ارسطو، به‌مثابۀ عقل عملی، نقش پیونددهنده میان فضایل اخلاقی و عقلانی را ایفا می‌کند و خردی است ناظر بر داوری در موقعیت‌های جزئی و زیست انسانی. در مقابل، کانت در نقد عقل عملی با اصل خودآیینی اراده، عقل را سرچشمۀ قانون اخلاقی و بنیان خودبسندگی سوژه می‌داند. این مقاله با رویکردی تطبیقی، رابطۀ مفهومی میان فرونسیس ارسطویی و خودآیینی کانتی را تحلیل می‌کند و در پرتو خوانش هرمنوتیکی گادامر، به‌عنوان نظریه‌ای مکمل، امکان تفسیر تاریخی و موقعیتی عقل عملی را می‌سنجد. روش پژوهش کیفی و توصیفی ـ تحلیلی است و داده‌ها از مطالعۀ مستقیم آثار اصلی استخراج شده‌اند. یافته‌ها پژوهش نشان می‌دهند که عقل عملی در این سه افق، از خرد زیسته به قانون پیشینی و در نهایت به فهم تاریخیِ کنش اخلاقی گذر می‌کند و بدین‌سان پیوندی پویـا میان ارسطو، کانت و گادامر پدید می‌آورد.

دانشگاه تربیت مدرس اندیشه فلسفی 1973-2873 5 4 2026 04 22 Examining the Boundary Between Philosophical Rationality and Religious Belief in the Earliest Phase of Islamic Philosophy بررسی مرزبندی عقلانیت فلسفی و باور دینی در نخستین دوره فلسفه‌ورزیِ اسلامی 1001 1015 28511 FA هانیه کوهی حاجی ابادی محمد بنیانی Journal Article 2026 04 22 This study re-examines the relationship between philosophical rationality and religious belief in the early formative stages of Islamic philosophy, focusing on the views of al-Kindī and al-Fārābī. The analysis shows that the boundary between philosophical reason and religion was neither fixed nor conceptually coherent at this initial stage; rather, it gradually emerged through engagement with the Greek intellectual heritage. Al-Kindī, adopting a flexible and cautious approach, sought to preserve the possibility of harmony between reason and revelation—an approach that opened an initial path toward their synthesis, though it largely amounted to a provisional management of theoretical tensions and conceptual discontinuities. In contrast, al-Fārābī may be regarded as the theoretical architect of this interaction; through his systematic organization of the sciences, articulation of epistemic hierarchies, and symbolic interpretation of religious teachings, he helped to consolidate the role of religion within practical philosophy. The findings indicate that the interaction between reason and religion in early Islamic philosophy was a developing and transitional process. در این پژوهش، نسبت عقلانیت فلسفی و باور دینی در نخستین مراحل شکل‌گیری فلسفه‌ورزی اسلامی با تمرکز بر آرای کندی و فارابی بازکاوی می‌شود. تحلیل حاضر نشان می‌دهد که مرزبندی میان عقل فلسفی و دین در آغاز نه تثبیت‌شده بود و نه از انسجام مفهومی برخوردار بود، بلکه در بستر رویارویی با میراث یونانی به‌تدریج تکوین یافت. کندی در این مواجهه، با اتخاذ رویکردی انعطاف‌پذیر و محتاطانه، کوشید امکان همسازی عقل و وحی را حفظ کند؛ رویکردی که به گشودن مسیر اولیه‌ای برای جمع میان این دو انجامید، هرچند بیشتر به مدیریت موقتیِ تنش‌ها و پراکندگی‌های محتوایی محدود ماند. در مقابل، فارابی را می‌توان نظم‌دهنده و معمار نظری این تعامل دانست؛ او با سامان‌دهی ساختار علوم و بازنمایی نمادین آموزه‌های دینی، نقش دین را در فلسفه عملی تثبیت کرد. برآیند پژوهش نشان می‌دهد تعامل عقل و دین در آغاز فلسفه اسلامی فرایندی گذرا و در حال شکل‌گیری بود.