تحلیل ایده «اشتراک لفظی وجود» از منظر حکیم رجب‌علی تبریزی و بررسی منازعه وی با ملّاصدرا در این مساله

نوع مقاله : پژوهشی اصیل

نویسندگان

1 گروه فلسفه، دانشکده ادبیات فارسی و زبان‌های خارجی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران

2 گروه فلسفه و کلام، دانشکده الهیات، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران

چکیده
حکیم رجب‌علی تبریزی از جمله فیلسوفانی است که به مساله اشتراک لفظی یا معنوی «مفهوم وجود» پرداخته است. وی ضمن اشاره به برخی از آرای پیشینیان، برهانی عقلی به سود اشتراک لفظی وجود اقامه کرده است. وی از حیث معرفت‌شناختی قایل به ارتباط وثیق میان مفاهیم با مصادیق بود، از این رو نمی‌توان از چنین متفکر واقع‌گرایی انتظار داشت که درباره مفهومی همچون وجود، فارغ از مصادیق آن حکم نماید. همچنین عدم باور تبریزی به مفاهیم اعتباری در فلسفه نیز، با رای او به اشتراک لفظی وجود همسو است. ولی برخلاف تلقّی شاگرد وی خاتون‌آبادی، این مطلب دلیل اصلی گرایش حکیم به ایده اشتراک لفظی وجود نبوده است؛ بلکه مخاطب اصلی تبریزی در این مساله، صدرالدین شیرازی است که برداشت خاصی از قول به اشتراک لفظی وجود دارد و به پشتوانه آن، ایده چالش‌برانگیز تشکیک در حقیقت وجود را مطرح می‌کند که به هیچ وجه مورد پذیرش حکیم تبریزی نیست.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

- Afandi AIIB (1980). RYAZ AL-OLAMA VA HYAZ AL-FOZALA (Volume 2). Hoseyni Eshkevari A, editor. Qom: Library of Ayatollah Mar'ashi Najafi. [Arabic]
- Ahsaee A (2007). SHARH ALMASHA`ER (Volume 1). Al-bo`ali N, editor. Beyrout: ALBALAGH Inistitute. [Arabic]
- Amini J (2019). Mulla Rajab Ali Tabrizi and Philosophycal School of Isfahan. Tehran: Mula Publisher. [Persian]
- Amini J, Saeedimehr M, Afzali A (2020a). A critical review of arguments of Mulla Rajab Ali Tabrizi on homonymy of existence. Biannual Scientific Journal SADRĀ’I WISDOM. 8(2):65-74. [Persian]
- Amini J, Saeedimehr M, Afzali A (2020b). A critical study of Tabrizi’s traditional evidence on the homonymity of existence and the denial of divine attributes. Essays in Philosophy and Kalam. 52(1):31-43. [Persian]
- Asgari M, Soori M (2022). An analysis, and two interpretations, of Mullā Rajabalī Tabrīzī’s view of equivocity of “existence”. NAGHD VA NAZAR. 27(107):176-197. [Persian]
- Ashtyani MM (2011). TA’LIGHE VA MANZOMEH HEKMAT SABZEVARI (Volume 1). Qom: Allameh Ashtiani Congress. [Arabic]
- Ashtyani SJA (1984). Selections from the works of divine sages of Iran (Volume 1). Qom: DAFTARE TABLIGHAT ESLAMI. [Arabic]
- Berenjkar R, Rahimyan S (2019). Examination and analysis of the views of Mulla RajabAli Tabrizi on the divine names and attributes. Journal of Theological Research. 6(23):127-146. [Persian]
- Chaterjee SC, Dhirendra MD (2015). Introduction of Indian philosophical schools. Nazerzadeh Kermani F, translator. Qom: University of Religions and Denominations Publisher. [Persian]
- Corbin H (1990). Iranian philosophy and comparative philosophy. Tabatabaee SJ, translator. Tehran: Tous. [Persian]
- Corbin H (2005). Three Azarbayjenian philosophers. Gharavi M, translator. In: Collection of essays by Henry Carbone. Tehran: Haghighat. [Persian]
- Corbin H (2007). History of Islamic phislosophy. Tabatabaee SJ, translator. Tehran: Kavir. [Persian]
- Eznighi Hanafi MIGD (2021). FATH O MEFTAH AL-GHAYB. Jari E, editor. Tehran: Iranian Institute of Philosophy. [Arabic]
- Farabi M (1985). FOSOUL MONTAZE`E. Najjar FM, editor. Tehran: MAKTABAT AL-ZAHRA. [Arabic]
- Ghazi Saeed Ghomi MIM (2002). AL-ARBA`INAT LEKASHF ANVAR AL-GHODSIYAT. Habibi N, editor. Tehran: MIRAS MAKTOUB. [Arabic]
- Ghazvini AAN (1983). TATMIM AMAL AL-AMAL. Qom: Libraray of Ayatollah Mar`ashi Najafi. [Arabic]
- Ghounavi SAD, Alfanari H (1995). MEFTAH AL-GHEYB. Khajavi M, translator. Tehran: Mola. [Persian]
- Gohar MH (2006). AL-MAKHAZEN. In: AL-RASAEL AL-MOHEMAH FI AL-TOHID VA ALHIKMAH. Shomali H, editor. Kowait: SHABAKAT AL-FEKR. [Arabic]
- Hedayat Afza M, Qanbari H (2017). Principality or abstractedness of existence: A dispute on the basis of ascriptions of existence. Journal of Philosophical Theological Research. 18(2):61-84. [Persian]
- Hedayat Afza M, Anvari S (2022). The relationship between existence and quiddity in the newperipatetic school of Hakim Rajab Ali Tabrizi. Avicennian Philosophy Journal. 26(68):91-117. [Persian]
- Ibn Babeveyh MIA (1958). OYUONO AKHBAR ALREZA. Lajevardi M, editor. Tehran: Jahan Publisher. [Arabic]
- Jorjani MSS (1907). SHARH AL-MAVAGHEF (Volume 2). Na`sani BAD, editor. Qom: AL-SHARIF AL-RAZI Publisher. [Arabic]
- Khatoun Abadi SME (n.d). AGHAED OSOULEEN. Tehran: Tehran University Library. Manuscript No: 606/2. [Persian]
- Mirdamad SMB (1997). AL-GHABASAT. Mohaghegh M, editor. Tehran: University of Tehran. [Arabic]
- Mirdamad SMB (2006). AL-OFOGH AL-MOBIN. MAJMO`EH MOSANAFAT (Volume 1). Nourani A, editor. Tehran: ANJOMAN ASAR VA MAFAKHER FARHANGI. [Arabic]
- Mirdamad SMB (2016). TAHGHIGH MAFHOUM AL-VOJOUD. Rastgar Moghadam H, editor. Qom: AL-MOSTAFA. [Persian]
- Motahari M (2004). TAGHRIRAT SHARH AL-MANZOUMEH. Shari`atmadari MT, translator. Tehran: Hekmat. [Arabic]
- Mozafar MR, Tabataba'I Tabrizi MT (1993). AL-FALSAFAT AL-ESLAMYAH. Beyrout: DAR ALSAFVAH. [Arabic]
- Mulla Sadra MIE (1989a). AL-HEKMATOL AL-MOTE`ALYAH FI AL-ASFAR AL-`AGHLIYAH ALARBA`AH (Volume 1). Qom: Mostafavi. [Arabic]
- Mulla Sadra MIE (1989b). AL-HEKMATOL AL-MOTE`ALYAH FI AL-ASFAR AL-`AGHLIYAH ALARBA`AH (Volume 2). Qom: Mostafavi. [Arabic]
- Mulla Sadra MIE (1989c). AL-HEKMATOL AL-MOTE`ALYAH FI AL-ASFAR AL-`AGHLIYAH ALARBA`AH (Volume 6). Qom: Mostafavi. [Arabic]
- Nat K (2010). Hendoueesm (very short incom). Purjafari A, translator. Tehran: Sales. [Persian]
- Neyrizi SGAD (2004a). MANZOMEYE FASL AL-KHETAB (Volume 1). Al-Shari`a Khoee A, Commentator. Khajavi M, editor. Tehran: Mola. [Arabic]
- Neyrizi SGAD (2004b). MANZOMEYE FASL AL-KHETAB (Volume 2). Al-Shari`a Khoee A, Commentator. Khajavi M, editor. Tehran: Mola. [Persain]
- Plotinus (1992). OSOULOUJIA. Badavi AAR, editor. Qom: Bidar. [Persain]
- Razi Tehrani GADM (2010). EYN AL-HEKMAH. MAJMOUE MOSANAFAT. Ojabi A, editor. Tehran: Hekmat Publisher. [Persain]
- Sabzevari MH (2008). SHARH AL-MANZOUMEH (Volume 1). Amoli MT, commentator. Hoseyni Milani F, editor. Qom: ZAVI AL-GHORBA. [Arabic]
- Sadr SR (2008). SAHA`EF MEN AL-FALSAFAH (TA`LIGHE ALA SHARHE AL-MANZOMEH LELSABZEVARI). Khosroushahi SB, editor. Qom: BOUSTAN KETAB. [Arabic]
- Shahabi Khorasani M (2011). BOUD VA NEMOUD: Contains several topics of quiddity and existence. Shahjouee MA, editor. Tehran: Iranian Institute of Philosophy. [Persian]
- Shams MJ (2010). TANZYH VA TASHBYH DAR MAKTAB VEDANTEH VA IBN `ARABI. Qom: University of Religions and Denominations Publisher. [Persian]
- Shari`atmadari MT (2004). TA`LIGHAT `ALA TAGHRIRAT SHARH AL-MANZOMEH. Qom: Taha Book. [Arabic]
- Shaygan D (2013). Indian religions and philosophical schools (Volume 1). Tehran: Farzan Rouz. [Persian]
- Tabataba'i SMH (1983). NAHAYAT AL-HEKMAH. Qom: MOASESAT AL-NASHR AL-ESLAMI. [Arabic]
- Tabataba'i SMH (1995). BEDAYAHT AL-HEKMAH. Qom: MOASESAT AL-NASHR AL-ESLAMI. [Arabic]
- Tabrizi RA (2006). RESALEYE ESBATE VAJEB. Hekmat Elahi in Persian Texts. Nourani A, editor. Tehran: ANJOMAN ASAR VA MAFAKHER FARHANGI. [Persian]
- Yasrebi SY (2007). Hekmat Eshragh Sohrevardi. Qom: BOUSTANE KETAB. [Persian]
دوره 4، شماره 1 - شماره پیاپی 13
زمستان 1402
زمستان 1402
صفحه 71-89

  • تاریخ دریافت 24 بهمن 1402
  • تاریخ پذیرش 30 خرداد 1403
  • تاریخ انتشار 10 تیر 1403