مصالح بشری از منظر فایده‌گرایی قاعده‌محور و فقه مصلحت‌محور

نوع مقاله : پژوهشی اصیل

نویسندگان

1 گروه فلسفه اخلاق، دانشکده فلسفه، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران

2 گروه فقه و اصول، حوزه علمیه قم، قم، ایران

چکیده
مصالح از جهت اعتبار به سه دسته معتبر، غیرمعتبر و مرسله تقسیم می‌گردد. فایده‌گرایی از جهتی به دو دسته‌ فایده‌گرایی عمل‌محور و قاعده‌محور تقسیم می‌گردد. در فایده‌گرایی عمل‌محور بیشترین سود برای بیشترین فرد با توجه به موقعیت‌های جزیی سنجیده می‌شود و در فایده‌گرایی قاعده‌محور رعایت قواعد اخلاقی مد نظر است؛ بدون اینکه استثنا بردارد. در فقه مصلحت‌محور باید طبق قواعد عمل کرد؛ اما چه بسا در موارد جزیی به خاطر حفظ مصالح بالاتر باید مصالح پایین‌تر را فدا کرد. در فایده‌گرایی قاعده‌محور باید طبق قواعد پیش رفت و قاعده استثنابردار نیست. معیارهای زمانی مصلحت، مادی و معنوی‌بودن مصالح و توجه و عدم توجه به دین و مصالح اخروی، از جمله تفاوت‌های فایده‌گرایی و فقه مصلحت‌محور است. از سوی دیگر قاعده اُولی‌بودن دفع مفسده از جلب مصلحت، نیز بر مبنای فایده‌گرایی سلبی بازخوانی شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

- A Group of Writers (2013a). MOALEMATO ZAYED LELGHAVAED AL-FAGHIH VA AL-OSULIAH (Volume 3). Abu Dhabi: Zayed Charitable & Humanitarian Foundation. [Arabic]
- A Group of Writers (2013b). MOALEMATO ZAYED LELGHAVAED AL-FAGHIH VA AL-OSULIAH (Volume 4). Abu Dhabi: Zayed Charitable & Humanitarian Foundation. [Arabic]
- Acton HB, Watkins JWN (1963). Negative utilitarianism. Aristotelian Society Supplementary Volume. 37(1):83-114.
- Al-Bouti MSR (2018). ZAVABET AL-MASLAHA FI SHARIAT AL-ISLAMIA. Lebanon: RISALA Foundation. [Arabic]
- Al-Ghazali AH (2014). AL-MUSTASFA MEN ILM AL-USUL. 3rd edition. Omar AMM, editor. Beirut: DAR AL-KOTOB AL-ILMIYAH. [Arabic]
- Al-Khorasani MK (2022). KIFAYAT AL-USUL. Al-Zarei Al-Sabzewari AA, editor. Qom: Bustan Ketab Publications. [Arabic]
- Al-Risoni A (1997). The goals of religion from Shatabi's point of view. 1st edition. Eslami H, Abhari MH, translators. Qom: Islamic Propaganda Office of Qom Seminary. [Persian]
- Al-Risoni A (2010). MADKHAL ELA MAQASID AL-SHARIA. 1st edition. Cairo: DAR AL-KALEMAT LELNASHR VA AL-TOZIE. [Arabic]
- Al-Risoni A (2014). MOHAZERAT AL-MAQASID AL-SHARIA. 3rd edition. Cairo: DAR ALKALEMAT LELNASHR VA AL-TOZIE. [Arabic]
- Al-Shatibi AIIBM (1997). AL-MUWAFAQAT (Volume 2). 1st edition. Al-Salman MIH, editor. Cairo: DAR IBN AFFAN. [Arabic]
- Al-Shatibi AIIBM (2000). AL-ETISAM (Volume 3). 1st edition. Bahrain: MAKTABAT ALTOWHID. [Arabic]
- Brandt RB (1959). Ethical theory: The problems of normative and critical ethics (Chapter 15). New Jersey: Prentice Hall.
- Driver J (2012). Consequentialism. 1st edition. London: Routledge.
- Driver J (2014). The history of utilitarianism. Stanford: The Stanford Encyclopedia of Philosophy.
- Frankena WK (2013). Ethics. 4th edition. Sadeghi H, translator. Qom: Taha Publications. [Persian]
- Hallaq WB (1997). A history of Islamic legal theories: An introduction to Sunni Usul al-Fiqh. 1st edition. Cambridge: Cambridge University Press.
- Harsanyi JC (1985). Rule utilitarianism, equality, and justice. Social Philosophy and Policy. 2(2):115-127.
- Hobbollah H (2019). FIQH AL-MASLAHAH. 1st edition. Beirut: DAR RAWAFED. [Arabic]
- Ibn Ashour MT (2004). MAGASID AL-SHARIA AL-ISLAMIAH (Volume 2). Ibn Al-Khoja MAH, editor. Qatar: Ministries of Endowments and Islamic Affairs. [Arabic]
- Kant I (2022). Foundation for the metaphysics of ethics. 2nd edition. Ahmadi A, translator. Tehran: Samt Publications. [Persian]
- Masoud MK (2015). The philosophy of Islamic law. 1st edition. Zafari MR, Asghari Aqhamshahdi F, translators. Qom: Islamic Sciences and Culture Academy. [Persian]
- Mill JS (2019). Utilitarianism. 8th edition. Mardiha M, translator. Tehran: Ney Publishing. [Persian]
- Mirza Al-Qumi MH (2018). GHAVANIN AL-USUL. 1st edition. Qom: AL AL-BAYT AL-EHYA ALTURAS. [Arabic]
- Mulgan T (2021). An introduction to the understanding of utilitarianism. 1st edition. Khodapanah B, translator. Qom: Taha Publications. [Persian]
- Ouda J (2018). MAQASID AL-SHARIA for beginners. 1st edition. Mahmoudi M, translator. Tehran: Ehsan Publications. [Persian]
- Pojman LP, Fieser J (2011). Ethics: Discovering right and wrong. 7th edition. Boston: Wadsworth Publishing.
- Popper K (2017). The open society and its enemies. 5th edition. Fooladvand I, translator. Tehran: Kharazmi Publications. [Persian]
- Qarzawi Y (2000). Principles of political jurisprudence. 1st edition. Salimi AA, translator. Tehran: Ehsan Publications. [Persian]
- Qarzawi Y (2013). Research on the jurisprudence of the MAGASID AL-SHARIA. 1st edition. Shafeii A, Asaadi SR, translators. Tehran: Ehsan Publications. [Persian]
- Rawls J (2021). A theory of justice. 5th edition. Nouri M, translator. Tehran: Markaz Publications. [Persian]
- Shafer-Landau R (2022). Living ethics: An introduction with readings (modern ethics: Ethical theories). 1st edition. Fanaei A, Abbas Nejad I, translators. Tehran: Soroosh-e Mowlana Publications. [Persian]
- Smart JJC (1956). Extreme and restricted utilitarianism. Philosophical Quarterly. 6(25):344-354.
- Smart RN (1958). Negative utilitarianism. Mind. 67(268):542-543.
- Suyuti JADAAR (1983). AL-ASHBAH WA AL-NAZAER FE AL-NAHV. Beirut: DAR AL-KUTUB ALILMIYYAH. [Arabic]
- Taskhiri MA (2010). Al-GHAVAED AL-OSULIAH VALFAGHIH (Taskhiri). Tehran: The World Forum for Proximity of Islamic Schools of Thought. [Arabic]
- Tavakkoli Gh (2023). Consequentialist ethics. 1st edition. Tehran: Negah Moaser Publications. [Persian]
- Warburton N (1999). Philosophy: The basics. 3rd edition. London: Routledge.
- West HR (2013). J. S. Mill. In: Crisp R, editor. The Oxford handbook of the history of ethics. Oxford: Oxford University Press. p. 527-543.
دوره 4، شماره 2 - شماره پیاپی 14
بهار 1403
بهار 1403
صفحه 91-107

  • تاریخ دریافت 13 دی 1402
  • تاریخ پذیرش 03 تیر 1403
  • تاریخ انتشار 28 تیر 1403