اعتبارسنجی برهان ناصرخسرو در رد صانع‌بودن افلاک

نوع مقاله : پژوهشی اصیل

نویسندگان

گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات فارسی و زبان‌های خارجی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران

چکیده
ناصرخسرو در قول ششم از زادالمسافرین طولانی‌ترین برهان خود را برای رد ادعای دهریان می‌آورد که می‌گویند فلک صانع عالم است. بنیاد این برهان متشکل مطالب مرتبط با مقوله حرکت طبایع و موالید و نیز مقهور یا قاهربودن افلاک و حرکت دورانی‌شان است. در این نوشتار، نخست این برهان طولانی و مبسوط، با خوانش جزءپردازانه بند به بند و واکاوی منطقی اعتبارسنجی شده، صدق استنتاج‌های منطقی آن، با کاربست منطق ریاضی؛ و محتوای مقدمات و گزاره‌ها، با معیار منطق سینوی، تجزیه و تحلیل می‌شود. برهان ناصرخسرو روشمند و از منظر صورت، دارای ساختار منطقی معتبر است؛ در عین حال، مقدمات آن دربردارنده برخی مفروضات ادعایی‌ست و از دیدگاه معنا، مغالطه‌ها و قیاس‌‌های مع‌الفارقی در بطن برهان به چشم می‌خورد. همچنین برهان دارای لم‌ها و مطالبی حاشیه‌ای‌ست که برخی‌شان مواردی ارزشمند و قابل توجه و بعضی مازاد بوده و حذفشان از بدنه اصلی برهان امکان‌پذیر است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

- Anvari S, Dadbeh A (2007). The theory of the spheres and its influence on Islamic philosophy. MESHKĀT AL-NŪR. 11(38):47-88. [Persian]
- Ardeshir M (2010). Mathematical logic. 2nd edition. Tehran: Hermes. [Persian]
- Fallāhī A (2010). The impossibility of the Ṣiddīqīn argument without philosophical presuppositions in modern logic. Philosophy of Religion. 7(6):71-95. [Persian]
- Ibn Sīnā (2022). Translation and commentary on Avicenna’s AL-ISHĀRĀT WA’L-TANBĪHĀT: Logic (Volume 2). 10th edition. Malekshāhī H, translator. Tehran: Soroush. [Persian]
- Lemmon EJ (1998). Beginning logic. 19th edition. London: Chapman and Hall.
- Mehrabadi K, Hassanzadeh Niri MH (2025). Formalizing three reasonings of Hojwiri in first-order predicate logic. Logic Studies. 15(2):201-219. [Persian]
- Nasir Khusraw AMQB (1962). ZAD AL-MUSAFIRIN. 1st edition. Bazl Al-Raḥman M, editor. Tehran: MASJID-I SOLṬANIYYA. [Persian]
- Ranjbar H, Hosseini D, Saeedi Mehr M (2013). Formulating Avicenna's argument of truthful ones in the book of nejat based on the first-order predicate logic. Avicennian Philosophy Journal. 17(50):17-40. [Persian]
- Reiner E, Pingree D (2005). Babylonian planetary omens: Part 4. Leiden: Brill.
- Rochberg F (2004). The heavenly writing: Divination, horoscopy, and astronomy in Mesopotamian culture. Cambridge: Cambridge University Press.
دوره 5، شماره 4 - شماره پیاپی 20
پاییز 1404
پاییز 1404
صفحه 463-488

  • تاریخ دریافت 19 تیر 1404
  • تاریخ پذیرش 29 مرداد 1404
  • تاریخ انتشار 01 مهر 1404